Jerzy Andrzejewski „Bramy raju”. O formie

Powieść Andrzejewskiego ze względu na swoją formę należy do najciekawszych w polskiej literaturze. Cała powieść bowiem składa się z dwóch zdań. Pierwsze (niewspółmierne wobec drugiego) zawiera w sobie całą fabułę opowieści, drugie brzmi „I szli całą noc.” Pomimo tak konsekwentnie stosowanej konwencji w wielu miejscach tego jedynego zdania Bram raju, aż prosi się o postawienie kropki. Zwłaszcza w miejscach, w których autor wtrąca zdania poboczne. Jednak to właśnie te „problemy” w technice opisu zwracają uwagę na fakt, jak istotne było dla Andrzejewskiego takie, a nie inne opracowanie utworu.

Interpretacja tego zabiegu formalnego w duchu najbardziej współczesnym to przyłożenie do utworu Andrzejewskiego teoretycznych terminów hipertekstualności, czy liberatury. Gilles Deleuze i Felix Gauttari w swej książce identyfikują zabieg narracyjny z Bram raju z definiowanym przez siebie pojęciem powieści kłącza. „Kłączowatość” utworu to taki sposób jego budowania, który znosi wszelką linearność i daje możliwość zestawiania ze sobą bardzo różnych, odległych fragmentów, właśnie dzięki temu, że nie są one ze sobą związane tradycyjnym porządkiem.

I tak właśnie można postąpić przy interpretacji Bram Raju. Trudno bowiem uznać linearny porządek za istotną cechę konstrukcji utworu. Jednocześnie nie jest też to jedno zdanie powieści wspólną wypowiedzią całej zbiorowości pielgrzymów. Raczej przypomina ono mozaikę, sieć wzajemnych relacji czwórki głównych bohaterów. Ponadto do takiego traktowania tego jedynego zdania zachęca powtarzające się w różnych funkcjach, konfiguracjach wezwanie Jaluba z Cloyes („[…] objawił mi Bóg wszechmogący, aby wobec bezdusznej ślepoty królów, książąt i rycerzy dzieci chrześcijańskie okazały łaskę i miłosierdzie dla miasta Jerozolimy, które jest w rękach pogańskich Turków, ponieważ ponad wszelkie potęgi na ziemi i na morzu ufna wiara oraz niewinność dzieci największych dzieł może dokonać […]”). Stanowi to wezwanie rodzaj punktów odniesienia w strukturze tej wypowiedzi narracyjnej.

Reklamy

About this entry